ना संकोच, ना तक्रार,
तो चालतो रोजच्या वाटेवर,
स्वतःला विसरून, स्वप्नांवर स्वार.
स्वप्नांची मुळं खोल रोवून,
तो झाडासारखा उभा;
रोज झुलतो तो वाऱ्यावर,
पण मोडत नाही गाभा.
तो नायक नाही,
स्वतःला प्रवासी म्हणवतो;
तो अडतो तिथं,
वाऱ्याला वळण लावतो.
तो अपेक्षा नाही,
विश्वास होतो;
तो आवाज म्हणून घुमतो,
आणि आधार देतो.
पावसात भिजतो तोही,
पण ओल वाऱ्यास दान करतो;
मुळांखाली दडलेली, रुतलेली संवेदना,
तो नात्यांना प्रदान करतो.
कामाच्या तासांमध्ये
तो मन हरवून बसतो;
पैशाच्या आकड्यांमध्ये
तो स्वप्न कवटाळून हसतो.
तो कधी गहीवरतोही,
मुलांचं पहिलं पाऊल पाहून;
तो कधी शोधतो,
तिच्या मनातली चाहूल.
ना संकोच, ना तक्रार,
तो स्वतःचं जग उभारतो;
जगाला कवेत घेऊन,
तो प्रत्येकाचं आयुष्य सावरतो.
शीर्षक
पुरुष
⸻
विषय
पुरुषत्व • जबाबदारी • त्याग • कुटुंब • संघर्ष • निःशब्द प्रेम
⸻
भावार्थ
ही कविता पुरुषाच्या न बोलल्या जाणाऱ्या संघर्षाची, जबाबदाऱ्यांची आणि त्यागाची कहाणी सांगते. तो स्वतःच्या इच्छा, वेदना आणि थकवा बाजूला ठेवून कुटुंब, नाती आणि स्वप्नांसाठी सतत झटत राहतो. त्याला नायक म्हणून नव्हे, तर आयुष्याचा एक शांत प्रवासी म्हणून पाहिले आहे. त्याच्या प्रेमाला गाजावाजा नसतो, पण त्याच्या कृतीतून विश्वास, आधार आणि सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. शेवटी तो स्वतःपुरता न जगता, संपूर्ण कुटुंब आणि समाजाचे आयुष्य सावरणारा आधारस्तंभ ठरतो.
साहित्यिक वैशिष्ट्ये
केंद्रीय भावना: पुरुषाच्या निःशब्द त्यागाचा गौरव
रस: वीर, करुण आणि शांत
मुख्य प्रतिमा: झाड, वारा, पाऊस, मुळे, प्रवास, कणा
प्रतीक:
झाड — स्थैर्य, संरक्षण आणि आधार.
मुळे — मूल्ये आणि जबाबदाऱ्या.
वारा — जीवनातील संकटे.
प्रवासी — सतत चालत राहणारा जीवनयोद्धा.